Otyłość wśród dzieci. Odżywianie dzieci.
Zasady racjonalnego żywienia i błędy żywieniowe.
Otyłość to ogólnoustrojowa, przewlekła choroba
metaboliczna, wynikająca z zaburzenia równowagi między poborem i wydatkowaniem
energii (homeostazy energetycznej organizmu), objawiającą się zwiększeniem
ilości tkanki tłuszczowej w organizmie (Tatoń J., Czech A., Bernas M., 2007, w
Oblacińska A., 2013). Nadwaga wśród dzieci i młodzieży jest narastającym
problemem w Polsce i na świecie. Obecnie nadwagę w Europie ma jedno dziecko na
czworo.
Według badań 90% dzieci w Polsce odżywia się
nieprawidłowo. Około 30% z nich ma nadwagę, cierpi na otyłość albo z
niedożywienia. Niedożywienie to brak dostarczanych składników odżywczych odpowiedzialnych za prawidłowy rozwój organizmu.
Paradoksalnie można jeść bardzo dużo, być nawet otyłym – i jednocześnie
niedożywionym. Z nadmierną masą ciała oraz z niedożywieniem wiążą się liczne
choroby. Można tu wymienić między innymi: cukrzycę typu2, nadciśnienie, nowotwory,
depresję (i inne problemy psychiczne), choroby autoimmunologiczne, i wiele innych, które już dotykają dzieci. Badania wykazują także, że nadmierna masa
ciała w dzieciństwie stwarza ryzyko rozwoju w dorosłym życiu nowotworów
złośliwych (tj. rak przełyku, żołądka, trzustki, tarczycy, wątroby czy nerki).
W Polsce co
piąte dziecko cierpi na nadwagę lub otyłość. Jest ich u nas około 22%.
Niedożywionych dzieci w naszym kraju jest 8,6%. Na przestrzeni ostatnich 30 lat
częstość występowania nadwagi i otyłości wśród dzieci zdecydowanie wzrosła. Z
wyników badań wynika smutna prawda, że sytuacja zdrowotna dzieci i młodzieży w
Polsce jest fatalna. Dzieci przyjmują nadmiar kalorii, spożywają za dużo
tłuszczu, cukru i soli oraz za mało witamin C, D, E, folianów, wapnia, potasu,
żelaza oraz wielu innych cennych składników pokarmowych.
Stwierdzono,
że otyłość w wieku 6 lat pozwala w 25% przewidzieć otyłość w wieku dorosłym,
natomiast otyłość w wieku 12 lat to 75% prawdopodobieństwa otyłości w
dorosłości. Nadmierna masa ciała czy to u dzieci, czy u dorosłych wiąże się z negatywnymi
następstwami zdrowotnymi zarówno w wieku dziecięcym, jak i dorosłym.
Z analizy
jadłospisów przedszkolaków wynika, że u 71% dzieci dieta nie pokrywa dziennego
zapotrzebowania na niektóre składniki odżywcze. Brakuje witamin i składników
mineralnych (niedobór witamin C, D, E, folianów, wapnia, potasu i żelaza,
cynku, miedzi i jodu) oraz dobrych tłuszczów
(przede wszystkim omega3). Ponadto dzieci często nie jedzą
drugiego lub pierwszego śniadania, a jeśli jedzą to są to słodkie przekąski,
niemające żadnych wartości odżywczych, a tylko puste kalorie i niesione ze sobą
zagrożenie utraty zdrowia. Owe słodkie przekąski wręcz zabijają obecne witaminy
czy składniki mineralne, ponieważ mają w sobie rafinowany cukier lub/i
rafinowaną mąkę. Kajzerka z wędliną być może wygląda niewinne – ale taka
niewinna nie jest. Niewystarczające spożycie cynku, żelaza, wit.C, A oraz E
mogą wpływać na występowanie stanów zapalnych, podwyższonego poziomu
cholesterolu we krwi, słabszej wrażliwości insulinowej. Niedobór wielonienasyconych
kwasów tłuszczowych może być powiązany z wystąpieniem problemów z czytaniem,
słabszą zdolnością literowania, rozwiązywania zadań wymagających zapamiętywania
lub/i logicznego myślenia. Ponadto może przyczynić się do nasilenia problemów
dyslektycznych.
Obserwuje się, że dzieci i młodzież nie jedzą
regularnie oraz nie spożywają odpowiedniej ilości posiłków. Śniadanie powinno
zaspokajać około ¼ dziennego zapotrzebowania na składniki odżywcze. Jeżeli
dziecko nie zje śniadania, wówczas nie nadrobi już deficytu składników. Te
dzieci, które zjadają pełnowartościowe śniadanie łatwiej koncentrują się na
zadaniach w szkole, są zrównoważone, opanowane, mniej drażliwe, mają większą
odporność i więcej sił witalnych. Brak odpowiednio zbilansowanych posiłków jest
źródłem części problemów współczesnych dzieci w szkołach…(często dziecko
przychodzi do szkoły bez zjedzenia w domu śniadania, nie mając nic ze sobą lub
kupując śmieciowe jedzenie w sklepiku szkolnym). Obecnie dzieci są nerwowe,
rozdrażnione, wewnętrznie niezdyscyplinowane, obrażalskie i mające problemy z
koncentracją, co może być wynikiem nieprawidłowego, pełnego cukru i chemii
odżywiania się. Złe odżywianie
negatywnie wpływa na fizyczny, intelektualny oraz psychosocjalny rozwój dziecka. Powoduje zaburzenie
koncentracji, nadpobudliwość, stany lękowe i depresyjne. Dziecko osiąga gorsze
wyniki w nauce, wpada w konflikty społeczne (z powodu „złego” zachowania),
samodzielnie nie jest w stanie zrozumieć co się z nim dzieje i dlaczego jest
nielubiane. To jest taka lawina przyczynowo-skutkowa, z której mało kto zdaje
sobie sprawę.
Izomery kwasów tłuszczowych (źródło: żywność typu
fast-food, miękkie margaryny, przetwory z margaryną, słodycze, ciasta, ciasta,
batony czy zupy) mogą powodować wzrost agresji i poczucie irytacji. Pijąc
napoje słodzone cukrem lub substancjami słodzącymi doprowadza się do nadwagi i
otyłości. Brak w diecie warzyw i owoców to czynnik decydujący o tym, że długość
życia wśród Polaków skraca się. Nasze dzieci będą żyły krócej niż my. Brak spożywania
warzyw w znacznym stopniu przyczynia się do problemu nadwagi.
Wśród
Europejczyków nadwaga i otyłość są odpowiedzialne za:
- 80% przypadków cukrzycy typu 2,
- 55% przypadków nadciśnienia,
- 35% przypadków nadciśnienia i chorób niedokrwiennych
serca.
Prawidłowe
żywienie to spożywanie pokarmów, które dostarczają organizmowi (codziennie)
optymalnych ilości i składników odżywczych. Takie żywienie umożliwia fizyczny i
umysłowy rozwój człowieka jak również wpływa na utrzymanie zdrowia przez całe
życie. Do zasad racjonalnego żywienia zaliczamy:
1. Dbanie
o różnorodność spożywanych produktów. Nie ma jednego uniwersalnego produktu
spożywczego, który zagwarantowałby dostarczenie organizmowi wszystkich
potrzebnych do rozwoju i życia składników, dlatego każdego dnia należy dbać o
urozmaicenie diety w taki sposób, aby dostarczało się organizmowi wszystkich
niezbędnych składników odżywczych. Ważna jest tu nie tylko jakość produktów ale
także ilość. Dlatego należy dobierać takie produkty i ich ilości, które
zapewnią zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze. Powinno spożywać się
4,5 posiłków dziennie.
2. Głównym
źródłem energii powinny być pełnoziarniste produkty zbożowe. Dostarczają one
węglowodanów złożonych, białka roślinnego, witamin z grupy B oraz E, a także
składników mineralnych: żelaza, miedzi, magnezu, cynku, potasu, fosforu, (oraz
błonnika). Węglowodany proste (glukoza, fruktoza, sacharoza) powinny być
ograniczane.
3. Codziennie
należy spożywać co najmniej dwie duże szklanki mleka (można je zastąpić
jogurtem lub kefirem). Produkty mleczne i mleko są głównym źródłem wapnia w
diecie. Zawierają witaminy z grupy B, A, D a także składniki mineralne: magnez,
potas, cynk. (Tak mówią wytyczne, choć coraz więcej badań wskazuje na to, że
mleko i produkty mleczne wcale nie są takie zdrowe).
4. Mięso
należy spożywać z umiarem ze względu na zawarty w nich tłuszcz. Produkty z tej grupy są bogatym źródłem
wysokowartościowego białka i witamin z grupy B (B1, PP, B12), w wątrobie
występuje najwięcej witaminy A. Zawarte żelazo w produktach mięsnych jest
najlepiej przyswajalne przez organizm. Najlepiej wybierać chude gatunki mięs
oraz łączyć je z warzywami. Dwa razy w tygodniu zamiast mięsa powinno spożywać
się rybę. Mięsa nie powinno jeść się kilka razy dziennie, a raczej raz na kilka
dni. Zamiast tego można spozywać rośliny strączkowe, nasiona chia, komosę
ryżową, itp.
5. Należy
pożywać dużą ilość owoców i warzyw (są one bogatym źródłem witamin i składników
mineralnych). Zawierają przeciwutleniacze, witaminy C, E, beta-karoten,
likopen, flawonoidy, bronią organizm przed atakiem wolnych rodników. Spożywanie
warzyw i owoców zmniejsza ryzyko choroby wieńcowej, zawałów serca i nowotworów.
Duża ilość błonnika zawarta w warzywach i owocach sprzyja odchudzaniu, reguluje
przewód pokarmowy, korzystnie wpływa na stężenie cholesterolu i glukozy we
krwi. Należy przyjąć, że połowę tego co dziennie jemy powinny stanowić warzywa
(najlepiej surowe). Proporcja warzyw do owoców powinna wynosić 4:1.
6. Należy
ograniczyć spożycie tłuszczów zwierzęcych oraz produktów zawierających duże
ilości cholesterolu i izomery trans nienasyconych kwasów tłuszczowych. Nasycone
kwasy tłuszczowe trzeba zastąpić nienasyconymi kwasami tłuszczowymi (zawarte są
np. w rybach morskich). Do spożywania należy wybierać produkty o małej zawartości
tłuszczu a przygotowując je stosować sposoby niewymagające jego użycia (np.
gotowanie, pieczenie, duszenie).
7. Należy
ograniczać cukier i słodycze. Cukier przede wszystkim jest źródłem pustych
kalorii i nie dostarcza żadnych niezbędnych składników. Osoby próbujące
schudnąć powinny całkowicie wyeliminować z diety cukier oraz potrawy w skład
których wchodzi cukier. Przemysłowo produkowane ciasteczka, ciastka, czekolady
i batoniki nie są wskazane dla nikogo, zawierają bowiem duże ilości szkodliwych
tłuszczów cukierniczych. Jeśli chodzi o biały cukier rafinowany to powoduje on
w organizmie stany zapalne, utrudnia przyswajanie witamin i jest zapalnikiem
wielu poważnych chorób łącznie z Alzheimerem.
8. Powinno
ograniczyć się spożywanie soli. Zbyt duża ilość sodu w diecie wpływa na
podwyższenie ciśnienia tętniczego, rozwój cukrzycy, uszkadza nerki, wywołuje
dolegliwości wątroby oraz podwyższa stężenie cholesterolu. Nadmierne spożycie
soli kuchennej powoduje wypłukiwanie wapnia i magnezu z organizmu. Spożycie
sodu nie powinno być większe niż 5-6 g/dzień. Zamiast soli można spożywać
mieszanki ziołowe.
9. Należy
pić dużą ilość wody (zwłaszcza przez osoby, które prowadzą aktywny styl życia).
Bez wody nie zajdą żadne procesy metaboliczne. Woda stanowi podstawowy składnik
komórek w organizmie.
Pierwszym
i zasadniczym błędem żywieniowym jest nieregularne
spożywanie posiłków. Nie pamiętamy o jedzeniu a co tu mówić jeszcze o
jakieś konkretnej godzinie/porze na dany posiłek. W związku z tym jemy gdziekolwiek,
jakkolwiek i kiedykolwiek (lub w ogóle nie jemy). W ten sposób człowiek ma
zaburzone poczucie łaknienia, nie pamięta kiedy i czy w ogóle jadł, a kiedy
dopadnie do jedzenia to zatraca się w tym umiar. To wszystko dotyczy także
dzieci.
Spożywamy
za mało owoców i warzyw, a są one głównym źródłem witamin, mikroelementów i
błonnika. Usprawniają pracę jelit i wzmacniają odporność. Warzywa powinny
podawane być do każdego posiłku, z kolej owoce powinny być zjadane na drugie
śniadanie i podwieczorek. Proporcja warzyw do owoców powinna wynosić 4:1.
Badania prowadzone w Polsce odnośnie odżywienia dzieci
i młodzieży oraz ich dziennych racji pokarmowych, wskazują na znaczne
nieprawidłowości. Mimo wielkiej wiedzy dorosłych odnośnie zdrowego żywienia,
niestety nie ma to przełożenia w praktyce. Ma za to miejsce niedostateczne
spożycie białka, nadmiar węglowodanów, nadmiar tłuszczów (a u mniejszych dzieci
niedobór), niedostatek owoców i warzyw. Błędy żywieniowe fundowane dzieciom dotyczą
niestety nie tylko rodziców, ale także instytucji takich jak przedszkola i
szkoły. Na śniadania czy podwieczorki w szkołach (przedszkolach) serwowany
jest nadmiar cukru i niezidentyfikowane płatki śniadaniowe, gotowe słodkie
bułki, kajzerki, białe pieczywo, pączki, słodzone mleko (mleko z cukrem jest
także dawane do obiadu), słodzone napoje w kartonikach i przesłodzona herbata.
Piątkowe obiady to z reguły makarony czy naleśniki ze słodkimi twarogami,
jogurtami i musami… Tony cukru (rafinowanego, bo najtańszy) goszczą w
stołówkach w postaci dżemów, powideł, smakowych jogurtów, słodkich bułek, itp. Dzieci
w szkołach spędzają całe dnie, a z reguły jedzą tam małe ilości surówek, warzyw
i owoców (lub w ogóle nie jedzą – odnoszą całe obiady lub surówki do okienka).
Gdyby spytać intendentki układające jadłospisy w tego typu instytucjach, to
zapewne usłyszy się, że „mają wytyczne” i ich się trzymają.
Podstawą
odżywiania dzieci powinna być Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej
dzieci i młodzieży. Jest ona kierowana do osób w przedziale wiekowym 4 – 18
lat. Realizacja założeń piramidy umożliwia uzyskania optymalnej sprawności
intelektualnej i fizycznej dzieci i młodzieży jak również zapewnia im zdrowie w
dorosłym życiu. Ma ona w swoim zestawieniu wszystkie niezbędne dla
zdrowia składniki. Dieta powinna być zbilansowana, różnorodna i zdrowa. Bez
chemii, bez zbędnego tłuszczu zwierzęcego, bez cukru czy białej mąki. To
naprawdę jest możliwe. Wraz z pożywieniem powinny być dostarczane witaminy,
sole mineralne, zdrowe tłuszcze oraz produkty zbożowe pełnoziarniste i bez
dodatku cukru.
Rodzice powinni kształtować nawyki żywieniowe swoich
dzieci, bo to w rodzinie dziecko poznaje smaki i utrwala przyzwyczajenia odnośnie
sposobu odżywiania. Wybieranie się co niedziela na obiad do miejsc gdzie
serwowane są potrawy typu Fast food oraz dawanie do picia napojów słodzonych i
gazowanych to tylko niektóre błędy rodziców w kształtowaniu nawyków
żywieniowych oraz zdrowego ciała i umysłu swego dziecka. Batony, słodycze,
czekoladki, ciasteczka, kolorowe napoje, paluszki, słodzone jogurty, gotowe
obiady w puszkach czy słoikach, frytki i inne niebezpieczne dla zdrowia dziecka
potrawy to wierzchołek góry lodowej.
Woda,
zbilansowane śniadania i aktywność fizyczna.
Woda ma bardzo wielkie znaczenie np. dziecko pięcioletnie
powinno wypijać minimum półtora litra wody dziennie. Wody, nie zaś kolorowego
słodzonego chemią i gazowanego napoju! Niedobór wody w organizmie dziecka
zaburza procesy pamięci krótkotrwałej, obniża koncentrację, wydłuża czas
reakcji na bodziec, odpowiada za uczucie zmęczenia, znużenia, bóle głowy czy
osłabienie apetytu. Odpowiednie nawodnienie zapewnia prawidłowe funkcjonowanie
układu nerwowego.
Aktywność fizyczna jest także bardzo ważnym aspektem
funkcjonowania dzieci i młodzieży, powinna trwać minimum godzinę dziennie. Jest
to minimum konieczne do zachowania dobrej kondycji i zdrowia. Przesiadywanie w
jednym miejscu (np. przy komputerze czy telewizorze) nie jest wskazane.
Przyczynia się między innymi do skrzywień kręgosłupa i otyłości. Aktywność
fizyczna stymuluje i wspomaga nie tylko rozwój somatyczny, ale również
psycho-emocjonalny oraz społeczny. Ruch poprawia samopoczucie, uczy radzenia
sobie ze zmęczeniem i stresem, wpływa na postępy w nauce, zmniejsza poziom
lęku, kształtuje relacje z innymi, uczy wygrywać i przegrywać. Okazuje się
niestety, że wraz z wiekiem aktywność fizyczna młodzieży spada (zwłaszcza u
dziewcząt).
Należy zrozumieć, że łatwiej jest teraz zapobiegać
chorobom aniżeli je potem w przyszłości leczyć. Dorosły człowiek spożywa rocznie pod postacią różnych dodatków
konserwujących i smakowych około 6-8 kg szkodliwych związków. Dodatkowo szkodliwe substancje tzw. chemia
trafia do nas z lekami, pestycydami, odpadami produkcyjnymi… itp. Zastanówmy się zatem ile chemii dajemy dziecku
w postaci płatków śniadaniowych, tanich parówek, ketchupu, kajzerek i słodyczy.
W przyrodzie istnieje wiele antyoksydantów oraz
„odtruwaczy” (składników pokarmowych lub ziół, które pomagają pozbyć się toksyn
z organizmu), witamin, itd. Zatrważające jest jednak to, że większość dorosłych
idzie na łatwiznę, a to przecież my tworzymy przyszłość naszych dzieci.
Literatura:
1.
Oblacińska A., Tabak I., red. Jak pomóc otyłemu
nastolatkowi? Rola pielęgniarki szkolnej i nauczyciela wychowania fizycznego we
wspieraniu młodzieży z nadwagą i otyłością. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa
2006
2.
Oblacińska A., Jodkowska M., (red.), Otyłość u polskich
nastolatków. Epidemiologia, styl życia, samopoczucie. Instytut Zdrowia Matki i Dziecka,
Warszawa 2007
3.
Oblacińska A., Wspieranie dziecka z nadwagą i otyłością
w społeczności szkolnej, ORE, Warszawa 2013
4.
Tatoń J., Czech A., Bernas M., Otyłość, zespół metaboliczny,
Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL w Obladzińska
A., 2013
5.
Jarosz M., Lidl wraz z Narodowe Centrum Edukacji w książce– Supermocni
kontra złodzieje zdrowia, Kompedium wiedzy o żywieniu dzieci.
6.
Durajski L., Zdrowie twojego dziecka, Wydawnictwo Esteri,
Wrocław 2017
7. Woś
H., Staszewska-Kwak A., Żywienie Dzieci, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa,
2012
8. Eugster
G., Żywienie Dzieci, Edra Urban & Partner, Wrocław, 2018
9. Bronikowska P., Zdrowe żywienie. Poradnik dla dzieci. SBM
Renata Gmitrzak, Warszawa, 2017
10. Gawęcki J., Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. Tom 1.,
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2017
11. Simon Langlej-Evans, Żywienie. Wpływ na zdrowie człowieka, PZWL
Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa, 2013
12. Grzymisławski, M., (red.), Dietetyka kliniczna, PZWL Wydawnictwo
Lekarskie, Warszawa 2020
