Porażka drogą do sukcesu

 Porażka drogą do sukcesu…

„Wszyscy wiedzą, że czegoś nie da się zrobić,

aż znajdzie się taki jeden, który nie wie, że się nie da,

i on to robi.”

Albert Einstein

„Błędy służą do tego, by się z nich uczyć i potem zaczynać od nowa.

Właśnie dlatego ludzie z biegiem czasu mogą zyskać mądrość – jeden z ostatnich parametrów na naszym panelu sterowania”.

Marco Magrini („Mózg. Podręcznik użytkownika…”)

Według słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego, sukces to:

1. Pomyślny wynik jakiegoś przedsięwzięcia, osiągnięcie zamierzonego celu.

2. Zdobycie sławy, majątku, wysokiej pozycji itp.

Domyślam się, że nie zawsze odnosiłeś czy odnosiłaś sukcesy, prawda? Zapewne Twoje reakcje na niepowodzenie były różne… od zniechęcenia, poprzez smutek, rozpacz po zaniechanie danej czynności, a może nawet po zgorzknienie i całkowitą rezygnację wręcz utratę wiary w siebie.

Zupełnie niepotrzebnie…

Wiedz, że nie ma człowieka na świecie, który odniósłby sukces, nie zaliczając wcześniej WIELU porażek! Można nawet powiedzieć, że porażki doprowadzają do sukcesu, pod warunkiem, że nas nie zniechęcają do działania. Gdybyśmy nie spotykali na swojej drodze trudności, wówczas nie doszlibyśmy do zamierzonych sukcesów.

Porażkę, trudność czy niepowodzenie traktuj jako naukę, swoiste kamienie na drodze do osiągnięcia swego celu.

Psycholog z Uniwersytetu Stanowego Michigan – Jason Moser – przeprowadził wiele badań na temat reagowania mózgu na popełniane błędy. Okazało się, że mózg podczas popełniania pomyłek rozwija się! Dzieje się tak dlatego, że mózg uczy się na podstawie popełnianych błędów, staje „twarzą w twarz” przed nie zrealizowaniem swoich oczekiwań i zaczyna kombinować co zrobił nie tak. Nauka, czyli wyciągane wnioski, płynące z porażek mają decydujące znaczenie w odnoszeniu sukcesu. To pokazały badania na mózgu oraz obserwacje ludzi odnoszących powodzenie w życiu.

Jeśli jeszcze Ciebie to nie przekonuje, spójrz poniżej na przykłady ludzi, którzy nie byli wolni od popełniania porażek.

Czy kojarzysz kto jest na zdjęciu?

Walt Disney zanim stał się znany dzięki tym wymyślonym przez siebie postaciom – zaliczył wiele porażek. Jednak był uparty, pracowity, wytrwały, wierzył we własne pomysły i dążył do celu. Chciał spełnić swoje marzenia i to zrobił… Stał się sławny na cały świat. Był jednym z największych twórców przemysłu rozrywkowego. Wraz ze swoim bratem założyli znaną dzisiaj pod nazwą – The Walt Disney Company. Jest to druga co do wielkości korporacja mediowa świata.

————————————————————————————

Maria Skłodowska – Curie – dwukrotna laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. Wraz z mężem odkryli rad i polon. Mawiała, że „trzeba mieć wytrwałość i wiarę w siebie. Trzeba wierzyć, że człowiek jest do czegoś zdolny i osiągnąć to, za wszelką cenę”. Wniosek z tych słów nasuwa się sam – u niej też nie obyło się bez porażek. Jej życie nie było usłane różami. Pracowała dużo i wytrwale zaliczając wzloty i upadki. Dziś powiedzielibyśmy – zaliczając  porażki i sukcesy.

———————————————————————————

A czy słyszeliście o nazwisku: Thomas Edison? Tak! Ten człowiek wynalazł żarówkę. Jednak zanim to zrobił – przeprowadził wiele nieudanych prób – podobno 10000. Były to małe kroki, prowadzące w końcu do celu – odkrycia elektrycznej żarówki. I choć kroki te uznawano i uznaje się za „porażki”, to czy w istocie były one porażkami – wszystko zależy od punktu widzenia.

Edison zapytany o swoje niepowodzenia podczas pracy nad wynalezieniem żarówki, odpowiedział: „Nie poniosłem porażki. Po prostu odkryłem 10.000 błędnych rozwiązań”. Myślicie, że było mu łatwo? Jak Wam się wydaje, czy opinia społeczna była mu życzliwa? Otóż nie była. Podobnie jest do dzisiaj z podejściem społeczeństwa do porażek sąsiadów. 😉

Co ciekawe, Edison nie skończył nawet podstawówki! Pasja, wiara w swoje działania i upór doprowadziły go do sukcesu!

————————————————————————————–

Kolejny człowiek Alfred Einstein – laureat nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, który również wiedział, czym jest porażka, zanim osiągnął sukces. Co więcej, mawiał, że jeśli nie chce się mieć w życiu porażek, to nie należy mieć żadnych nowych pomysłów. Każdy nowy pomysł obarczony jest ryzykiem niepowodzenia.

Jako ciekawostkę powiem Wam, że nauczyciele nie lubili Einsteina, myśleli nawet, że jest chory umysłowo… Dla wielu może to być pokrzepiające.

——————————————————————————

I to jeszcze nie wszyscy!

Stephen King i J.K.Rowling. To pisarze. Pierwszy był tak niezadowolony ze swojej książki, że wyrzucił ją do kosza. Żona wygrzebała ją i zaniosła wydawcy! Książka okazała się bestsellerem, jak i 70 pozostałych napisanych przez Kinga.

J.K. Rowling – autorka serii przygód Harrego Pottera żyła w biedzie, dopóki nie opublikowała pierwszej książki. Ale nie było łatwo ją wydać. Jej maszynopis odrzuciło kilkanaście wydawnictw! Obecnie jest jedną z najbogatszych i najsławniejszych kobiet na świecie! Sprzedaż jej książek osiągnęła pułap 500 mln sprzedanych egzemplarzy (a wydawnictwa mogą pluć sobie w twarz, że nie wyczuły drzemiącego w autorce potencjału).

——————————————————————————

Henry Ford nie miał matury, a stał się jednym z najbogatszych ludzi na świecie! Myślisz, że było mu łatwo i wszystko w życiu przyszło bez porażek? Nic bardziej mylnego.

Jednak Ford mawiał, że „porażka jest po prostu szansą, żeby spróbować jeszcze raz, tym razem bardziej inteligentnie/mądrzej”.

————————————————————————

Winston Churchil powiedział: “Sukces polega na przechodzeniu od porażki do porażki bez utraty entuzjazmu”. Zastanawiasz się może, dlaczego wypowiedział te słowa? Wiedział, o czym mówi, bo zaliczał porażkę za porażką. Jednak… nie bał się przeciwności losu i wytrwale dążył do zamierzonego celu. I udało mu się. Został jednym z najlepszych premierów Wielkiej Brytanii. Otrzymał Nagrodę Nobla oraz honorowe obywatelstwo USA.

————————————————————————————

Można by tak jeszcze długo wymieniać sławnych, bogatych ludzi, którzy mimo wielu niepowodzeń (porażek) – osiągnęli sukces. Porażki są nieodzowną częścią w zasadzie każdego sukcesu. Raczej nie obserwuje się u nikogo samych powodzeń i odnoszenia sukcesów bez wcześniejszych trudności w dązeniu do obranego przez siebie celu.

Tylko osoba, która nie robi nic – na pewno nie poniesie porażki.

Ludzie osiągający zamierzone cele w danej sferze życia mają i mieli wiele wspólnych cech, których nie posiadają ludzie nie odnoszący takich sukcesów. Do podstawowych kompetencji, pozwalających na dobre podejmowanie decyzji można zaliczyć: motywację, wiedzę, wyobraźnię i uwagę. Do innych, sprzyjających powodzeniu cech należą między innymi:

Tak naprawdę sukces i porażka to słowa róznie przeżywane i definiowane przez każdego z nas. Dla jednych porażka jest szansą, dla innych jest wstydem i powodem zamknięcia się w sobie. Jedni po niepowodzeniu załamują się, stają się zazdrośni i podstępni w stosunku do ludzi, natomiast inni dzięki porażkom –nabierają wiatr w żagle do następnych działań.

Dlaczego tak się dzieje. Do której z kategorii TY zaliczasz się?

Człowiek, jak już dowiedzieliście się z poprzednich rozdziałów – to złożona „inżynieria”. W naszych mózgach nie dzieje się nic bez przyczyny lub bez celu, a to dlatego, że jako gatunek mamy za zadanie – przetrwać. W związku z tym z przetrwaniem gatunku wiążą się wszystkie reakcje w organizmie. Każdy z nas ograniczony jest przez chemiczne działania naszego mózgu. W naszym „systemie zarządzania” mamy takie bodźce mózgowe, które mogą wynagrodzić określone działanie lub do niego zniechęcić. Nazywa się to układem nagrody. Dopamina jest tym hormonem, który sprawia między innymi, że jesteśmy z czegoś lub z siebie zadowoleni. Układ zadowolenia współpracuje z układami: uczenia się (wzmacnianie motywacji do powtarzania danej czynności), pamięci (zapamiętywanie doświadczeń na przyszłość), uwagi.

W zależności od kondycji mózgu, czyli odżywienia, nawodnienia, ale także przeszłych doświadczeń, umiejętności uczenia się, panowania nad emocjami, czy wyciągania wniosków – wyznaczamy sobie tok naszych działań. Jednym zdaniem: Do osiągnięcia sukcesu potrzebne są zasoby z różnych kategorii, od pożywienia, poprzez doświadczenia (czyli krótko mówiąc – wiek danej osoby), po działania i odporność psychiczną. Panowanie nad emocjami, umiejętnośc kontrolowania i panowania nad stresem, opanowanie, cierpliwość w czekaniu na efekty działania – to wszystko ma znaczenie podczas długoterminowej pracy osiągania zamierzonych celów.

Popatrz na poniższą ramkę z umiejętnościami ludzi odnoszących częściej sukcesy oraz brakiem tych umiejętności u ludzi częściej odnoszących niepowodzenie (poddających się po porażce). Wyobraź sobie, że wiele z tych cech, prowadzących do sukcesu, można wypracować w sobie jeśli naprawdę chce się osiągać zamierzone cele. W wielu przypadkach człowiek może nauczyć się panowania nad emocjami, planowania kroków, by osiągnąć sukces lub nie zrażać się ewentualną porażką, itd. Jedynym ograniczeniem jest chęć do działania i uczenia się.

Zapewniam Cię raz jeszcze, że zdrowe i wartościowe odżywianie się oraz ćwiczenia fizyczne są arcyważnymi aspektami w kontekście samopoczucia psychicznego i fizycznego.

Żeby być bliżej osiągania sukcesów, warto do tematu podejść kompleksowo. Poza prawidłowym odżywianiem organizmu (a w szczególności mózgu), poza ruchem i ćwiczeniami fizycznymi, poza relaksacją – powinno się również podejść racjonalnie do marzeń, celu, sukcesu (który chcemy osiągnąć) i ustalić plan działania.

CIĄG DALSZY NASTĄPI 😉

Literatura:

1. Bryson, B., Krótka historia prawie wszystkiego, Wydawnictwo Zysk i Spółka, Poznań 2016
2. Bryson, B., Ciało. Instrukscja dla użytkownika, Wydawnictwo Zysk i Spółka, Poznań 2022
3. Feldman Barret, L., Mózg nie służy do myślenia, Wydawnictwo JK, Łódź 2021
4. Syed, M., (2017) Metoda czarnej skrzynki, Wydawnictwo Insignis Media, Kraków 2017

5. Goleman D.,  (1997) Inteligencja emocjonalna, Media Rodzina, Poznań
6. Friedman H.S., (2003) Uzdrawiająca osobowość, Wydawnictwo GWP, Gdańsk
7. Rosenthal, N.E., Umysł doskonały, Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2020
8. Eagleman, D., Mózg incognito. Wojna domowa w twojej głowie, Grupa Wydawnicza PWN Carta Blanca, Warszawa 2012
9. Marcela, M., (2020) Jak nie zwariować ze swoim dzieckiem. Edukacja, w której dzieci same chcą się uczyć i rozwijać, Wydawnictwo Muza, Warszawa
10. Marcela, M., (2020) Jak nie spieprzyć życia swojemu dziecku, wszystko co możesz zrobić, aby edukacja miała sens, Wydawnictwo MUZA, Warszawa
11. Robinson, K., Aronica, L., (2018) Ty, Twoje Dziecko i Szkoła, Wydawnictwo Element, Gliwice
12. Juul, J. (2014) Kryzys szkoły, Wydawnictwo MiND, Podkowa Leśna
13. Juul, J., (2016) Zamiast wychowania, Wydawnictwo MiND, Podkowa Leśna
14. Siegel, D. J., (2020) Potęga obecności, Wydawnictwo Mamania, Warszawa
15. Stern, A., (2016) …I nigdy nie chodziłem do szkoły, Historia szczęśliwego dzieciństwa, Wydawnictwo Element, Gliwice
16. Stebnicki, W., (2014) Edukacja domowa, Edukacja przyszłości, Wydawnictwo Fijor
17. Greene, R. W., (2014) Trudne emocje u dzieci, Wydawnictwo Samo-Sedno, Warszawa

18. Zubrzycka-Nowak, M., Rybczyńska, K.,  (2013) Coaching zdrowia, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot
19. Shetty, J., Zacznij myśleć jak mnich, Wydawnictwo Insignis Media, Kraków 2020
20. Gordon, T., Wychowanie bez porażek w szkole, Instytut WyadwniczyPaX, Warszawa 2000,
21. Faber, A., Mazlish, E., Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i szkole, Wydawnictwo Media Rodzina, Poznań 1996
22. Birch, A., Malim T., Psychologia rozwojowa w zarysie. Od niemowlęctwa do dorosłości, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999,
23. Dudley, G., A., Jak podwoić skuteczność uczenia się. Techniki sprawnego zapamiętywania i przywoływania informacji, Wydawnictwo Medium, Warszawa 1994
24. Psychologia, Newsweek, 5/2021, str. 58-61,  artykuł „Niedosyt od Adama i Ewy”

Toksyczny... człowiek

Świat tonący w toksynach (w tym metalach ciężkich), 

plastiku i sprzęcie elektronicznym

„Każdego dnia świadomie czy bezwiednie, poruszasz się w środowisku, które jest toksycznym polem minowym. Od kanapy, na której siedzisz, do szamponu czy niegniotących się ubrań – cały czas narażasz się na toksyny, które powoli gromadzą się w twoich komórkach i organach”.

dr Gerald P. Curatola („Jama ustna – klucz do zdrowia”)

 

„Toksyny nasyciły wodę, unoszą się w powietrzu i przenikają do gleby. Wchłaniamy je wraz pokarmem, napojami i powietrzem, które wchłaniamy, a także co gorsza, ze środków czystości, higieny osobistej i kosmetyków. Toksyny czają się w naszych kuchniach, w dywanach i na meblach. Są stałym elementem współczesnego życia”

dr Amy Myers

Toksyny to groźne substancje, trucizny, które przedostając się do organizmu w niekontrolowany sposób sieją zniszczenie. Trują nas powoli lub szybko w zależności od ilości tych toksyn. Zatruwają narządy (przede wszystkim wątrobę i mózg), powodując zatrucia, choroby psychiczne, roztrojenie pracy układu hormonów. Odkładają się w tkankach dezorganizując działania mechanizmu obronnego naszych ciał. Do toksyn zalicza się: metale ciężkie (rtęć, arszenik, kadm, ołów, inne), mykotoksyny (produkuje je pleśń) oraz setki tysięcy chemikaliów przemysłowych wykorzystywanych w produkcji pożywienia, mebli, samochodów, itd.

W dzisiejszych czasach można mówić o pladze toksyn i metali ciężkich: w powietrzu, kosmetykach, jedzeniu, perfumach, w środkach czyszczących dom, w meblach, w materacach, w plombach dentystycznych, lekach, ubraniach, farbach do włosów, zabawkach, przyborach szkolnych, itd. Wyobraź sobie, że nawet w kremie nawilżającym mogą znaleźć się metale ciężkie, które rozkładają się w tłuszczu Twojego mózgu (chroniącym komórki nerwowe). Oprócz metali ciężkich mamy do czynienia także z szeregiem sztucznych związków chemicznych, które w większych ilościach są dla naszego organizmu bardzo toksyczne. Weźmy tu na przykład pestycydy dodawane do upraw rolniczych na szeroką skalę – ale nie tylko. Znajdują się one także w produktach farmaceutycznych i kosmetykach. Możesz je znaleźć również w piance wypełniającej Twoją kanapę.

Bardzo zły wpływ na nasz mózg i cały organizm mają metale ciężkie, zwłaszcza aluminium i rtęć, ale także kadm (np. z dymu papierosowego), ołów, chlor, brom, nikiel. Metale ciężkie znajdują się praktycznie na każdym kroku. Stąd trudno jest chronić się przed nimi.

Obecnie jesteś narażony na wpływ chemicznych związków toksycznych – bardziej niż kiedykolwiek! Człowiek w drodze ewolucji nie wykształcił mechanizmów obronnych przed chemikaliami, bowiem zbyt szybko nastąpiła rewolucja przemysłowa. A to właśnie przez tę rewolucję w szybkim tempie nastąpiła plaga chorób takich jak: rak, choroby serca, Alzheimera, inne. Oddychamy chemiczną zupą – obcą dla naszego organizmu! Co gorsza, non stop wymyślane są kolejne toksyny, których wpływu na organizm nie zbada się w ciągu krótkiego okresu czasu.

 

Niestety, jeśli SAM nie zadbasz o siebie i swój organizm – będziesz jedną z ofiar uprzemysłowienia.

 

Podkreślmy to raz jeszcze: organizm ludzki nie potrafi walczyć z taką ilością chemikaliów, które nas obecnie otaczają. Cały czas ich przybywa przy systematycznym niszczeniu przyrody. Kiedy toksyny wchodzą do naszego organizmu zaczyna on pracować na wysokich obrotach. Metale ciężkie w tym rtęć przenikają przez barierę krew – mózg narażając nas na liczne schorzenia i choroby. Można tu wymienić: stan zapalny, depresję, lęki, ADHD, autyzm, nowotwory, zaburzenia neurologiczne, stwardnienie rozsiane, wypadanie włosów, kołatanie serca, zmęczenie, migreny, zaburzenia tarczycy i wiele innych.

 

Niestety, nie ma możliwości unikania metali ciężkich i toksyn. Te trucizny znajdują się na każdym kroku. Można jednak powziąć kilka kroków praktycznych w celu zminimalizowania zagrożenia:

Staraj się kupować kosmetyki naturalne, nie używać plastiku, uważać na dania z ryb (mogą zawierać rtęć), ubrania pierz w naturalnym proszku, używaj kremów roślinnych/ziołowych. Nie używaj odświeżacza powietrza, używaj naturalnych świec podczas relaksu. Czytaj etykiety robiąc zakupy spożywcze i inne. Kupuj warzywa i owoce z upraw ekologicznych (bowiem pestycydy używane przy hodowli roślin oraz antybiotyki u zwierząt są rujnujące dla naszego mózgu).

Do sprzątania mieszkania kupuj środki czyszczące NATURALNE.  Nie zdajesz sobie sprawy jak niszczące dla organizmu są opary z popularnych środków czyszczących.

 

Im człowiek jest młodszy, tym bardziej chemikalia są dla niego niebezpieczne!

 

Ponadto: systematycznie wietrz swoje domy, pokoje, pomieszczenia, w których przebywasz. Związki toksyczne znajdują się także w farbie na ścianie, meblach (przede wszystkim nowo zakupionych), dywanach, osadzają się na przedmiotach – jeśli mieszkasz blisko ruchliwej ulicy. Sprawdzaj stan powietrza zanim zdecydujesz się na spacer po okolicy. Z rozmysłem kupuj ubrania i przybory codziennego użytku. Nie przechowuj pożywienia w plastikowych pojemnikach. Nie spożywaj pokarmów z puszek, plastikowych kubków i talerzyków.

 

Musisz też wiedzieć, że niektóre naturalne substancje, wytwarzane przez pleśnie i niektóre bakterie bywają równie toksyczne, co sztuczne związki chemiczne i mogą wywoływać podobne problemy zdrowotne mózgu czy inny narządów. Pleśń, którą widzisz na produktach spożywczych, na ścianach w budynkach, między deskami podłogi. To wszystko stanowi silne związki toksyczne, truciznę dla twojego organizmu.

A co w sytuacji, jeśli toksyny i metale ciężkie zostały wprowadzone do organizmu? A jest to sytuacja wręcz pewna!

Jest kilka sposobów na odtruwanie organizmu i wzmocnienie go poprzez dietę i konkretne gatunki roślin. Najskuteczniejszym, jak dotąd, sposobem usuwania metali ciężkich z organizmu jest spożywanie niżej wymienionych pokarmów:

- spirulina,

- sproszkowany młody jęczmień,

- liście kolendry,

- dzikie borówki amerykańskie,

- algi morskie Dulse,

- woda z sokiem z cytryny (na czczo każdego ranka),

- sok z aloesu,

- herbatki ziołowe po konsultacji ze specjalistami w tym zakresie.

Pokarmy te powinno spożywać się codziennie jako dodatki do zup, surówek, koktajli, smoothie, itp., herbatki zaś zgodnie ze wskazaniami. Oprócz właściwości oczyszczających organizm z metali ciężkich i innych toksyn mają również mnóstwo składników odżywczych, minerałów i witamin.

Do tego można dodać selen, który ma między innymi właściwości oczyszczające z toksyn,  jednak tu należy uważać z dawkowaniem.

Ponadto powinnaś i powinieneś wykluczyć z diety żywność przetworzoną i gotową do spożycia. To właśnie tam jest najwięcej używanych chemikaliów. To, co zdrowe dla ciebie zdrowe do jedzenia – to także wspiera twój organizm. O zdrowych produktach w innym rozdziale.

Oprócz pożywienia skuteczna może okazać się sauna, podczas której z potem wydalane są toksyny z organizmu.

 

Oprócz toksyn groźna stała się dla nas także elektryczność. Zatrważająca wciąż powstająca ilość telefonów komórkowych, tabletów, komputerów, sprzętu kuchennego, wi-fi, itp., sprawia, że pole elektromagnetyczne coraz bardziej wywiera na nas wpływ.

W tym przypadku także należy ograniczyć używanie sprzętu do koniecznego minimum i nie spać z telefonem pod poduszką.

CIEKAWOSTKA!

Przy produkcji wyrobów, których używamy każdego dnia gotując, sprzątając i dbając o nasze ciała wykorzystuje się od 80 – 100 tysięcy różnych sztucznych związków chemicznych. Większość z nich jeszcze 100 lat temu nie istniała. Tylko 1000 z tych związków zostało przebadane pod kierunkiem szkodliwości na ludzki organizm. Wiele z tych przebadanych – okazało się być silnie toksycznymi. Związki te zjadamy wraz z pokarmem, oddychamy nimi, myjemy naczynia i pierzemy. Oprócz tego chemia znajduje się w ubraniach, które zakładamy na siebie, perfumach, dezodorantach. W telewizorach, komputerach, telefonach. Wdychamy podczas spaceru i w domach. W ten sposób trafiają do naszych ciał i mózgów.

Do tego dodaj też sztuczne barwniki, wzmacniacze smaku-  określane jako „E” na etykietach produktów, które zjada się na śniadanie, kolację czy obiad – nie licząc przekąsek. Ukryte są po różnymi numerami dodawanymi do „E” – np.E621- glutaminian sodu, który może powodować choroby degeneracyjne mózgu (Parkinsona, Alzheimera). Może powodować bóle głowy, osłabienie, mdłości, poczucie palenia w dołku, nowotwory. Celem tego wzmacniacza smaku jest wywołanie poczucia głodu i powodowanie uzależnienia od pokarmu, który go zawiera.

Bibliografia:

 

1. Woś H., Staszewska-Kwak A., Żywienie Dzieci, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa, 2012
2. Eugster G., Żywienie Dzieci,Edra Urban & Partner, Wrocław, 2018
3. Bronikowska P., Zdrowe żywienie. Poradnik dla dzieci.  SBM Renata Gmitrzak, Warszawa, 2017
4. Gawęcki J., Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. Tom 1., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2017
5. Simon Langlej-Evans, Żywienie. Wpływ na zdrowie człowieka, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa, 2013
6. Grzymisławski, M., (red.), Dietetyka kliniczna, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020
7. Lindberg F. A.,: Dieta greckiego doktora. Rebis, Poznań, 2006
8. Jopp A.,: Minerały niezbędne w codziennej diecie. Vital, Białystok, 2018
9. Ciborowska, H.; Rudnicka, A.: Dietetyka, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2018
10. Włodarek, D., Lange, E., Kozłowska, L., Głąbska. D., Dietoterapia, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa, 2015
11. Vollmer, J.B., Zdrowe jelita zdrowe życie, Vital, Białystok, 2017
12. Mizera, J., Mizera, K., Dietetyka sportowa, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź, 2017
13. Mizera, J., Mizera, K., Żywienie młodego sportowca, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2019
14. Hansen, A., Sundberg, C. J., Projekt zdrowie, Wydawnictwo Smak Słowa, Sopot, 2017
15. Sherzai, D., Sherzai, A., Sposób na Alzheimera, Wydawnictwo Albatros, Warszawa, 2018
16. Masley, S., Zdrowy mózg, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa, 2018
17. Schulte, A., Kupa szczęścia, Wydawnictwo Vital, Białystok, 2019
18. Triaire, A., Zdrowie na talerzu, Wydawnictwo KDC, Warszawa, 2009
19. Junger, A., Dieta oczyszczająca jelita, Laurum, Warszawa, 2015
20. Pedre, V., Szczęśliwe jelita, Wydawnictwo kobiece, Białystok, 2019
21. Cohen, S., Cukrzyca bez lekarstw, Oficyna Wydawnicza ABA, Warszawa, 2018
22. Pitchford, P., Odżywianie dla zdrowia, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź, 2010
23. Cabot, S., Zdrowe jelita to zdrowe ciało, Wydawnictwo Mada, Warszawa, 2015
24. Servan – Schreiber, D., Antyrak. Nowy styl życia, Wydawnictwo Albatros, Warszawa, 2017
25. Kass, A., Jelstad, J., Tajemnice odporności, Muza, Warszawa, 2020
26. Sullivan, B., Więcej niż DNA, NationalGeographic, Burda Media Polska, Warszawa 2020
27. Jarząbkiewicz, R., Jak jeść by zdrowo żyć, Wydawnictwo Psychoskok, Konin, 2018
28. Whitlock, C., Temple, N., Poznaj swoje bakterie, Insignis Media, Kraków 2019
29. Lewandowska, A., Dieta wzmacniająca odporność, Wydawnictwo RM, Warszawa 2020
30. Michalsen, A., Zamień leczenie na jedzenia, MUZA, Warszawa 2020
31. Mayer, E., Twój drugi mózg, JK Wydawnictwo, Łódź 2020
32. Perlemuter, G., Nie wątp w wątrobę, Wydawnictwo Amber, Warszawa 2019
33. Khayat, D., Oskarżony rak śledztwo kryminalne, Wydawnictwo Amber, Warszawa 2019
34. Teitelbaum, J., Kennedy, D., Cukier dzieci nie krzepi, MUZA, Warszawa 2013
35. Auquier, M. A., Wszystko zaczyna się od bakterii, Wydawnictwo Vivante, Białystok 2018
36. Zschocke, A. K., Bakterie jelitowe kluczem do zdrowia, Wydawnictwo Vital, Białystok 2021
37. Campbell, T. M., Campbell T., C., Nowoczesne zasady odżywiania, Wydawnictwo Galaktyka, wydanie 2, Łódź 2021
38. Mijakoska U., Diet Coaching, Wydawnictwo Samo Sedno, Warszawa 2016
39. Zubrzycka-Nowak, M., Rybczyńska, K., Coaching zdrowia, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2013
40. Rosenthal, N.E., Umysł doskonały, Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2020
41. Kahn, J.K., Zdrowe serce, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2016
42. https://www.rp.pl/Plus-Minus/312069984-Jak-mozg-oszukuje-Bill-Bryson-Cialo-Instrukcja-dla-uzytkownika.html
43. Burnett, D., Dlaczego rodzice tak cię wkurzają i co z tym zrobić, Insignis Media, Kraków 2020
44. Goodman, J., Sezon na zdrowie. Jak nie chorować w toksycznym świecie, Wydawnictwo Wielka Litera, Warszawa 2022
45. O czym lekarze ci nie powiedzą, Nr 8 (2019), artykuł: Podkarmianie mózgu, str.
46. Magrini, M., Mózg. Podręcznik użytkownika. Uproszczona instrukcja obsługi najbardziej skomplikowanej maszyny świata, JK Wydawnictwo, Łódź 2021
47. O czym lekarze ci nie powiedzą, Nr 9 (2021), artykuł: Jak wspomóc uczenie się?, Joanna Brejecka – Pamungkas str. 44-45
48. O czym lekarze ci nie powiedzą, Nr 12 (2020), artykuł: Zawróć ze ścieżki neurodegeneracji, str. 48-53
49. O czym lekarze ci nie powiedzą, Nr 8 (2020), artykuł: „Nakarm swój tajemniczy organ”, str. 36
50. Wyszomirski, K., Biohaking 2, Przewodnik dla zaawansowanych, Wydawnictwo Zwierciadło, Warszawa 2021

51. Naidoo, U., Dieta dla zdrowia psychicznego, JK Wydawnictwo, Łódź 2021
52. Feldman Barret, L., Mózg nie służy do myślenia, JK Wydawnictwo, Łódź 2021
53. Jandial, R., Jak otworzyłem mózg, JK Wydawnictwo, Łódź 2021
54. Pedre,  V., Szczęśliwe jelita, Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2019
55. Goleman D., Inteligencja emocjonalna, Media Rodzina, Poznań 1997
56.  Tribole, E., Resch, E., Jedzenie intuicyjne bez radykalnych zasad, zakazów i diet, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2022
57. Kugelstadt, A., Gdy ciało i dusza wysyłają s.o.s.. Jak przyczyny chorób odnaleźć w psychice? Wydawnictwo Otwarte, Kraków 2021
58. Bulsiewicz, W., Zdrowie, energia, lekkość. Błonnikowy program dla jelit, JK Wydawnictwo, Łódź 2022
59. Greger Michael H., Stone, G., Jak nie umrzeć przedwcześnie. Co jeść, Aby dłużej cieszyć się zdrowiem, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2020
60. Ellison, S., Zdrowa i naturalna suplementacja. Bezpieczne kuracje ratujące życie, Wydawnictwo Vital, Białystok 2018
61. Fleck, A., Uzdrawiająca moc mózgu. Wielkie kłamstwa o tłuszczu., Wydawnictwo Amber, Warszawa 2019
62. Lugavere, M., Jedz jak geniusz. Kompania Mediowa sp. z o.o., Warszawa 2021
63. Bryson, B., Ciało. Instrukcja dla użytkownika., Wydawnictwo Zysk i spółka, Poznań 2022
64. Kossobudzka, M., Człowiek na bakterie. Jak czerpać energię i zdrowie z jelit. Wydawnictwo Agora, Warszawa 2018
65. Strunz, U., Witaminy czy i dlaczego pomagają. Kiedy i jak bezpiecznie je stosować., Wydawnictwo Vital, Białystok 2019
66. Green, Peter H. R., Jones, R., Celiakia – autodiagnoza i samodzielne leczenie., Wydawnictwo Vital, Białystok 2019Curatla, Gerald P., Reverand D., Jama ustna – klucz do zdrowia., Wydawnictwo Vital, Białystok 2018
67. Gardiner, B., Uduszeni. Toksyczna prawda o powietrzu, którym oddychamy., Wydawnictwo Relacja, Warszawa 2019
68. William, A., Boski lekarz, Studio Astropsychologii, Białystok 2022
69. Myers, A., Możesz wyleczyć choroby autoimmunologiczne, Wydawnictwo Vital, Białystok 2020
70. Łyszczek, M., Suplementy od A do Z, Wydawnictwo Publikat, Poznań 2022