Brownie z batatów i czerwonego buraka

Bezglutenowe brownie

z batatami i czerwonym burakiem

 

 

Składniki:

ok. 300 - 400 g upieczonych batatów bez skórki

ok. 150 g upieczonego czerwonego buraka bez skórki

100 g daktyli (namoczonych we wrzątku na godzinę, po tym czasie - odcedzonych)

150 g kokosowej mąki

5 łyżek kakao

200 - 250 ml mleka kokosowego

1 łyżeczka sody

2 łyżki gęstego oleju kokosowego (zapachowego)

kilka kostek gorzkiej czekolady (opcjonalnie)

szczypta soli himalajskiej

 

do ozdobienia deseru:

1 tabliczka gorzkiej czekolady (minimum 70%)

 

Sposób wykonania:

1.        Wszystkie składniki zblendować na jednolitą masę. Najlepiej stopniowo, bez mąki. Na koniec dodać mąkę i wszystko zblendować. Wyjdzie dość gęsta.

2.       Ciasto powinno być gęste, do tego stopnia, że daje się wyłożyć ręką z miski.

3.       Ciasto przekładamy do blachy wyłożonej papierem do pieczenia.

4.       Pieczemy około 40 minut w temperaturze 180 stopni.

5.       Po wyjęciu kruszymy gorzką czekoladę na gorące ciasto, po czym rozsmarowujemy nożem i posypujemy płatkami migdałowymi.

6.       Po wystudzeniu wkładamy do lodówki i dobrze chłodzimy (ale niekoniecznie).

7.       Ciasto z początku trochę się kruszy, ale po wystygnięciu kroi się bardzo dobrze, jest wilgotne i słodkie.

 

SMACZNEGO !!!

Tarta z brokułem i pieczarkami

 

Tarta z brokułem i pieczarkami

Może być wersja z pieczarkami lub bez pieczarek... Wtedy po prostu nie dodajemy pieczarek ;)

Jeśli ktoś lubi, to może posypać startym żółtym serem. :)

Składniki:

                                                           Spód:

100 g mąki gryczanej

200 g zmielonych migdałów

2 jajka

20 g masła

½ łyżeczki soli

 

Farsz:

1 średni brokuł ugotowany i podzielony na małe kawałki

10 pieczarek pokrojonych w kostkę. – opcjonalnie.

1 cebula pokrojona w kostkę

3 ząbki czosnku posiekane w kosteczkę

1 pęczek szczypiorku

4 jajka (rozbełtane)

1 łyżeczka kurkumy

1 łyżeczka chili

1 łyżeczka przyprawy curry – opcjonalnie

sól

 

Sposób przygotowania:

1.    Migdały zblendować.

2.    Wszystkie składniki na spód zagnieść.

3.    Piekarnik rozgrzać do 180 stopni.

4.    Ciasto na spód wyłożyć do tarty wysmarowanej masłem. Docisnąć. Wstawić do piekarnika na około 10 minut, żeby podpiekł się.

5.    Pieczarki, cebulę i czosnek zeszklić na patelni na małej ilości tłuszczu.

6.    Wszystkie składniki na farsz delikatnie wymieszać.

7.    Po podpieczeniu spodu wyłożyć na niego farsz.

8.    Piec około 40 minut w temperaturze 180 stopni.

 

Smacznego !!!

Ile człowieka w człowieku? #odsłona3 - odżywianie

 

Ile człowieka w człowieku?

#odsłona3 - odżywianie

„Wybierana przez nas dieta określa nie tylko repertuar, lecz także jakość tych utworów. Ty zaś jesteś dyrygentem tej symfonii.”

Emeran Mayer

– „Twój drugi mózg”.

Ważne jest co jemy, ale także jak jemy i z kim jemy. To wszystko bowiem ma wielkie znaczenie w działaniu naszych jelit oraz naszego stanu emocjonalnego. Aspekt emocjonalny ma wielkie znaczenie w procesie przyswajania pokarmu przez organizm, a nie zawsze (a wręcz nigdy) nie zdajemy sobie z tego sprawy. Nie da się jeść szybko, na kolanie lub w towarzystwie, którego nie znosimy/nie lubimy. Jedzenie powinno stanowić czas relaksu, spokoju, wyciszenia. Powinno się długo przeżuwać pokarm i czuć jego smak wręcz trzewiami. Pośpiech, hałas czy oglądanie telewizji/maili/telefonu komórkowego wywołują stres dla organizmu (jeśli nie na poziomie świadomym, to na pewno na poziomie komórkowym). Posiłki powinny być małe, co 3-4 godziny. Pożywienie powinno pochodzić z upraw ekologicznych, przygotowane samemu we własnej kuchni.

W krótkim zestawieniu nie da się wszystkiego dokładnie omówić. Można co najwyżej zainteresowane osoby - nakierować na źródła wiedzy w postaci książek czy artykułów. Co, mam nadzieję właśnie czynię (bibliografia pod tekstem). Najważniejsze są chęci zmiany nawyków, świadomość i odpowiedzialność za siebie i innych. 

 

Co jeść by wspomagać naszą florę jelitową?

Według różnych lekarzy i wg różnych źródeł/książek – diety zdrowe dla jelit odrobinę różnią się między sobą. Trzeba pamiętać o tym, że każdy organizm jest inny. To, co jednej osobie przynosi korzyść i ulgę, niekoniecznie może służyć innej osobie. Podstawa to obserwacja własnego organizmu i jego reakcje na poszczególne pożywienie. Istnieje bowiem wiele dolegliwości i chorób jelit, tarczycy, żołądka, wątroby oraz przebyte lub aktualne choroby nowotworowe – w związku z czym należy w takich przypadkach konsultować się z lekarzami i dietetykami.

Poniżej zostaną przedstawione pokarmy jako ogólna wskazówka i raczej dla osób zdrowych, które pragną wspomagać swoje jelita.

Według wielu lekarzy i dietetyków – w diecie ukierunkowanej na zdrowe jelita powinno ograniczyć się spożycie mleka i jego przetworów, wyeliminować z diety kawę, żywność przetworzoną, uważać gluten (czyli większości zbóż), soję i jej przetwory. Należy całkowicie zrezygnować z rafinowanego cukru i mąki. Alkohol i papierosy wyzerować i zapomnieć o nich na zawsze. Dieta dla jelit jest bardzo ważna i generalnie podlega pod lekkostrawną i bez chemii (czyli żywności przetworzonej). Posiłki powinno przygotowywać się samodzielnie w domu z ekologicznych produktów i odpowiednich dla jelit. Nie powinno się smażyć, grillować lub dusić w tłuszczu.

Zacznijmy od:

Prebiotyki – pożywienie wspomagające rozwój korzystnej flory bakteryjnej. Przede wszystkim wchodzi tu błonnik, który stanowi dużą część pożywienia dla naszych bakterii jelitowych. Przyśpiesza ich wzrost i w naturalny sposób prowadzi do szybkiego przetwarzania pokarmu co ostatecznie poprawia także przebieg procesów trawiennych. Błonnik jak wiadomo, znajduje się w dużych ilościach w warzywach i owocach (owoce powinno spożywać się raz dziennie w godzinach porannych), pestkach, pełnych ziarnach, orzechach, ryżu, siemię lniane, soczewica, i inne. Innym prebiotykiem jest proszek z inuliny, korzeń z cykorii, czosnek, pory, cebula.

Probiotyki -  które zawierają różne szczepy bakterii, i które powinno się dostarczać organizmowi np. w postaci kapsułek (dobrej jakości).

Siara – rodzaj mleka wytwarzanego przez ssaki (np. krowy, kozy,)  tuż przed urodzeniem potomstwa. Wykazuje właściwości sprzyjające powracaniu jelit do zdrowia. Zawiera czynniki wzrostu gojące uszkodzenia wyściółki jelit, zmniejsza ilość szkodliwych bakterii.

Sfermentowane pokarmy – kiszonki, są lekkostrawne i zawierają dobre bakterie.

 

Pożywienie odpowiednie dla jelit i mikrobów jelitowych:

 

1.     Codziennie na czczo – 2 szklanki wody z wyciśniętym sokiem z cytryny.

2.     Nasiona, komosa ryżowa i gryka – zamiast zbóż, które zawierają gluten (wg wielu źródeł gluten nie jest zdrowy dla jelit).

3.     Błonnik rozpuszczalny: fasola i groch, pełne ziarna (w tym płatki owsiane, chleb razowy pełnoziarnisty, chleb wieloziarnisty), wszystkie owoce, warzywa z rodziny kapusiowatych, siemię lniane.

4.     Nierozpuszczalny (niestrawny) błonnik: fasola, otręby, siemię lniane, orzechy i nasiona, nasiona strączkowe, warzywa i owoce, orzechy, ryż brązowy.

5.     Inulina, cebula, czosnek, pory, szparagi, karczochy.

6.     Fermentowane warzywa i napoje: kiszona kapusta, kim chi, kefir, sok z kiszonych buraków.

7.     Orzechy: zwłaszcza pistacje, migdały i orzechy włoskie (dobrej jakości).

8.     Probiotyki (dobrej jakości)

9.     Suplementacja: wit D3, kwasy omega3, wit. A, C, K, E, kwas foliowy, magnez, wapń, selen, cynk, colostrum (siara czyli pierwsze mleko po porodzie ssaków), Wit. B6, B12

10.  Miód.

11.  Warzywa liściaste.

12.  Dzikie ryby.

13.  Orzechy.

14.  Awokado.

15.  Kokos.

16.  Tłuszcze i oleje: olej z awokado, oliwa z oliwek, olej lniany, sezamowy, z orzechów włoskich, z pestek dyni i kokosowy.

17.  Przyprawy i zioła, sól morska.

18.  Gorzka czekolada

 

 Pożywienie potencjalnie niszczące jelita/prowadzące do zespołu nieszczelnego jelita:

1.     Nabiał, produkty mleczne.

2.     Jajka.

3.     Gluten (czyli produkty zawierające gluten – jest ich mnóstwo).

4.     Rośliny strączkowe (mogą prowadzić do nieszczelności jelit).

5.     Warzywa z rodzaju psianka (m.in. pomidory, papryka)

6.     Cukry przetworzone (biały rafinowany, syrop glukozowo-fruktozowy, syrop kukurydziany i inne).

7.     Przyjmowane leki np. od refluksu czy zgagi, a nawet aspiryna i leki przeciwzapalne dostępne bez recepty

8.     Kawa.

9.     Ziemniaki.

10.  Kukurydza.

11.   

 

Pożywienie niszczące mikroby jelitowe:

1.     Tzw. śmieciowe jedzenie, przetworzone z chemicznymi dodatkami.

2.     Gotowe wyroby cukiernicze z utwardzanymi tłuszczami trans, rafinowanym cukrem i dodatkowo stosowanymi polepszaczami.

3.     Mięso i tłuste dania.

4.     Zboża z glutenem.

5.     Leki na zgagę, niestrawność, refluks, leki przeciwzapalne bez recepty.

6.     Alkohol.

7.     Biały ryż, drobne kasze, kasza manna.

8.     Biały chleb.

9.     Czerwone wino.

10.  Gluten (według wielu źródeł gluten i dania, w których jest gluten – niszczą florę bakteryjną i prowadzą do nieszczelności jelit).

 

 

Oprócz odpowiedniego pożywienia oraz towarzystwa, ważne jest także nastawienie do świata. Życzliwość, radość i otwartość. Pozbycie się stresu (skuteczne zarządzanie stresem), pozbycie się negatywnych emocji skutkują brakiem stanu zapalnego w organizmie a tym samym zdrowiem. Ciągłe odczuwanie negatywnych emocji może dosłownie zabić, a pozytywne podejście może pomóc w leczeniu lub nie doprowadzać do  chorób. Dziedziną badającą interakcje między działalnością umysłową a układem odpornościowym (pamiętamy, że jakieś 80% odporności to zdrowe jelita) nazywamy psychoneuroimmunologią. Ale o tym będzie w innym artykule.

Reszta wiedzy w proponowanej tutaj literaturze, z której korzystałam... lub zachęcam do własnych poszukiwań. :) Warto zainteresować się tym tematem i poczytać książki napisane przez lekarzy zajmujących się jelitami i chorobami z nimi związanymi. Jest to ważne, jeśli chcemy utrzymać zdrowie i dobre samopoczucie. 

Mam nadzieję, że pomogłam Wam poznać dzieje i potrzeby naszych przyjaciół w jelitach. :)

Bibliografia: 

 Ciborowska, H.; Rudnicka, A.: Dietetyka, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2018
Włodarek, D., Lange, E., Kozłowska, L., Głąbska. D., Dietoterapia, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2015

 Grzymisławski, M., (red.), Dietetyka kliniczna, PZWL Wydawnictwo lekarskie, Warszawa 2020
Lindberg, F. A., Dieta greckiego doktora, Rebis, Poznań 2006
Pitchford, P., Odżywianie dla zdrowia, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź, 2010
Cabot, S., Zdrowe jelita to zdrowe ciało, Wydawnictwo Mada, Warszawa, 2015
Whitlock, C., Temple, N., Poznaj swoje bakterie, Insignis Media, Kraków 2019

Myers, A., Możesz wyleczyć choroby autoimmunologiczne, Wydawnictwo Vital, Białystok 2020
Michalsen, A., Zamień leczenie na jedzenia, MUZA, Warszawa 2020
Triaire, A., Zdrowie na talerzu, Wydawnictwo KDC, Warszawa, 2009
Junger, A., Dieta oczyszczająca jelita, Laurum, Warszawa, 2015
Sullivan, B., Więcej niż DNA. Geny, drobnoustroje i osobliwe moce, decydujące o tym, jacy jesteśmy, Burda Media Polska Sp. z.o.o, Warszawa 2020
Pitchford, P., Odżywianie dla zdrowia, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2019
Czasopismo „O czym lekarze ci nie powiedzą” – numery: 8/2020; 7/2019; 6/2019
Chopra, D., Tanzi, R.E., Uzdrów sam siebie, Helion SA, Gliwice 2019
Mayer E., Twój drugi mózg, JK Wydawnictwo, Łódź 2020
Junger A., Dieta oczyszczająca jelit, MT Biznes, Warszawa 2015
Pedre V., Szczęśliwe jelita, Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2019
Vollmer, J.B., Zdrowe jelita zdrowe życie, Vital, Białystok, 2017

Bi

Ile człowieka w człowieku #odsłona2

Ile w człowieku z człowieka? 

 #odsłona2

znaczenie jedzenia i emocji

Jak już wiadomo, DNA człowieka zawiera dużo DNA mikrobiomu, który asymilował się z nim podczas milionów lat życia na Ziemi.

Nasz mózg, jelita i żyjące w nich drobnoustroje porozumiewają się ze sobą w swoim języku biologicznym. Mikroby wpływają na nasze emocje, poczucie stresu, samoocenę, podejmowane przez nas decyzje. Jelita są naszym drugim mózgiem i tak powinno się je traktować, tym bardziej, że złożoność działania jest porównywalna z działaniem naszego mózgu. Symbioza mikrobioty i człowieka polega na tym, że bakterie mają ciepły dom z dostawami pożywienia, bezpiecznym miejscem i szlakiem płynących informacji/sygnałów chemicznych naszego organizmu zaś my zyskujemy niezbędne witaminy, metabolizowanie substancji trawiennych (kwasy żółciowe), detoksykację niebezpiecznych dla nas związków chemicznych, trawienie błonnika i cukrów złożonych, z czym sam organizm nie poradziłby sobie. Do tego dochodzi niebagatelny wpływ serotoniny (hormonu, który sygnalizuje nam radość, zadowolenie z życia i dobrostan) – wg różnych źródeł w 90 – 97% produkowanej przez mikroby. Dużej części tego narkotyku szczęścia potrzebują bakterie jelitowe do swego funkcjonowania, więc to nie jest tak, że ich szlachetność nie zna miary… Właśnie dlatego to co jemy na wielki wpływ na ilość serotoniny w organizmie. Im więcej serotoniny zostanie zużytej to transportu jedzenia, tym mniej zostanie na potrzeby naszych uczuć. To co jemy ma także znaczenie w utrzymaniu równowagi w żywotności dobrych bakterii lub opanowaniu ich przez te złe (patogeny). Bakterie jelitowe uczestniczą także w formowaniu się stolca stanowiąc blisko trzecia część jego masy, stymulują aktywność wyściółki jelitowej i nie wpuszczają wrogich organizmów. Rozkładają nieprzyswajalne resztki pokarmowe na mniejsze i łatwiejsze do usunięcia fragmenty. Zwalczają substancje wywołujące nowotwory oraz utrzymują nas z daleka od szkodliwych substancji. Dzielą na części kwas żółciowy, który uchodzi za zasadniczy czynnik wywołujący raka piersi oraz raka jelit. Odpowiednia flora bakteryjna bierze udział w detoksykacji organizmu. Usuwa z organizmu około 40 procent toksyn z pożywienia. Gdyby nie to, wątroba musiałaby pracować nieustannie.

Czyż nie jest to cudem natury? Zdawałoby się prymitywne istoty, które w nas mieszkają, dają nam możliwość życia, sprawiając, że ich żywiciel jest pod względem ewolucji – na szczycie.

Złe bakterie, które wtargną do organizmu w pierwszej kolejności trafiają na mikrobiotę jelitową. Nasza flora bakteryjna walczy z nimi, aby obronić swoje terytorium i zapobiec wrogiemu przejęciu przez podstępnych intruzów. Zatem układ odpornościowy ma wsparcie w postaci naszych przyjaciół – dobrych bakterii w jelitach (mają one zdolność do regulowania układu odpornościowego). Jeżeli bakterie z jelita nie będą próbowały dostać się do układu odpornościowego, wówczas układ immunologiczny żyje z nimi niejako w rozejmie. Dobre bakterie mogą przedostać się do krwiobiegu wówczas, kiedy ściany jelita nie są szczelne (co nie jest dobre nie tylko ze względu na przedostanie się bakterii z jelita, ale także innych drobnoustrojów oraz resztek niestrawionych pokarmów). Nieszczelność bariery jelitowej sprawia,  że do krwiobiegu przedostają się cząsteczki, które nie powinny się tam znaleźć – a to z kolei drażni układ immunologiczny i może uruchamiać mechanizmy alergii lub autoagresji. Zrównoważone odpowiednią ilością zdrowych bakterii nasze jelita wspierają zdrowie i szczęście mózgu. Jeśli zaburzy się tę równowagę, wówczas niekorzystne bakterie w jelitach przejmą kontrolę, co powoduje powstawanie różnorakich toksyn. Toksyny te będą wchłaniane przez cały organizm wywołując także szkody dla naszego mózgu oraz powodując zmianę naszych zachowań na gorsze. Wchodzi tu w grę złe samopoczucie psychiczne, rozdrażnienie, depresja, nieprzewidywalne/nerwowe zachowania, problemy z pamięcią. Mózg połączony jest z jelitami – ale o tym było już wielokrotnie tutaj wspominane.

Równowaga i ogólny stan naszej mikroflory w bardzo dużym stopniu zależy od nas samych – naszej diety, trybu życia i nawyków. Antybiotykoterapia – która nie zawsze jest potrzebna, inne leki, które przyjmujemy, stres, brak błonnika w diecie, toksyczne substancje i polepszacze (tzw. konserwanty) zawarte w gotowej żywności, antybiotyki zawarte w żywności zwierzęcej (mleko, sery czy mięso) negatywnie wpływają na naszą florę bakteryjną. Do tego zestawu można zaliczyć także wszechobecny biały rafinowany cukier, białą mąkę. Żywność obfitująca w wyżej wymienione składniki powoduje namnażanie szkodliwych bakterii i drożdży. Takie dolegliwości jak: bóle głowy, alergie, migreny, choroby układu odpornościowego, wysypka, tycie, trądzik, zmęczenie, zaburzenia hormonalne, niska odporność organizmu – mają związek ze stanem, zdrowiem i kondycją naszych jelit. Niestety, prawdą jest, że żyjemy w czasach panowania przetworzonej żywności, leków na każdą dolegliwość (w zasięgu naszej ręki i bez recepty), używek, łakoci z białej mąki oraz cukru, i innych tego typu szeroko dostępnych „substancji”. Nie służy to naszemu organizmowi – a w pierwszej kolejności nie służy to w żaden sposób naszej florze bakteryjnej, od której zależy nasze życie. Żywność wymienionego typu przyczynia się do zmniejszenia różnorodności populacji drobnoustrojów jelitowych co ma wymierny wpływ na zdrowie człowieka. Niestety istnieje także kategoria czynników, nad którymi nie zawsze mamy panowanie, a nawet nie zdajemy sobie sprawy z ich istnienia, np. metale ciężkie, zanieczyszczenie powietrza, pestycydy, plastik, stres organizmu (którego świadomie nie odczuwamy, ponieważ istnieje na poziomie komórkowym).

            Nie tylko to co zjadamy ma wpływ na mikrobiotę jelitową. Takie emocje jak gniew, smutek, lęk, wstyd, zawiść i inne tego typu, mają szkodliwy wpływ na mieszkańców naszych jelit, a tym samym mają negatywny i szkodliwy wpływ na naszą jakość życia – i czasem dosłownie na nasze życie. Jeżeli nasz gniew, stany lękowe, strach, smutek czy złość oraz niezakończone lub trudne relacje z ludźmi - mają charakter przewlekły wówczas niszczą bakterie, dzięki którym prawidłowo funkcjonujemy.

Problem jest tylko taki, że nie zawsze wiadomo czy to nasz mózg w czaszce spowodował złe samopoczucie, depresję, chciwość, żal, smutek, itp. czy może to zaniedbana flora bakteryjna swoim działaniem spowodowała powyższe stany psychiczne. Naukowcy bowiem zgodnie twierdzą, że bakterie w naszym brzuchu są zdolne do sterowania naszym nastrojem, a nawet zdrowiem psychicznym. Istnieje bowiem silna korelacja między zaburzeniami jelitowymi a zdrowiem psychicznym. Mózg i jelita łączy „superszybka autostrada”. Zarówno układ nerwowy mózgu, jak i układ nerwowy jelit wywodzą się z tych samych komórek embrionalnych. Te części ciała powstają ze wspólnej tkanki! (Vincent Pedre, Szczęśliwe jelita, Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2019). Na osi jelita – mikrobron - układ odpornościowy - mózg odbywa się nieustanny ruch czteropasmowy! 70 – 80% komórek układu odpornościowego znajduje się w jelitach, a konkretnie w tkance limfatycznej przewodu pokarmowego, współistniejąc z rozmaitymi drobnoustrojami cały czas trwa między nimi wymiana informacji. Dobre bakterie kontrolują i regulują podstawową aktywność układu immunologicznego. Zdrowe jelita to zdrowe ciało, a choroba jelit oznacza chorobę układu immunologicznego.

Stad przyjmuje się, że takie choroby jak Hashimoto, toczeń, sma i inne choroby autoagresywne (czyli układ immunologiczny atakuje własne komórki organizmu), mogą być przyczyną między innymi chorych jelit.

Często zdarza się, że dolegliwości, z którymi idziemy do lekarza nie są wiązane ze stanem jelit. Wydają się pozornie niezależne od nich. Można tu wymienić:

- wysypkę, egzema, pokrzywka,

- nowotwory,

- choroby serca,

- problemy z kręgosłupem, bóle pleców,

- depresje,

- alergie,

- refluks,

- Hashimoto,

- stany zapalne w organizmie,

- atopowe zapalenie skóry,

- astma,

- nadwaga,

- nerwica serca,

- zaburzenia odżywiania,

- chroniczne zmęczenie,

- bóle głowy,

- zaparcia,

- ADHD,

- artretyzm,

- choroba autoimmunologiczna,

- przewlekły kaszel,

- zaburzenia równowagi hormonalnej,

- skurcze jelit,

- niski poziom białych krwinek,

- bezsenność,

- bezpłodność,

- zaburzenia poziomu cukru wekowi,

- zaburzenia koncentracji,

- zawroty głowy.

Ciąg dalszy nastąpi. :)

Bibliografia:

Lindberg, F. A., Dieta greckiego doktora, Rebis, Poznań 2006

Ciborowska, H.; Rudnicka, A.: Dietetyka, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2018

Włodarek, D., Lange, E., Kozłowska, L., Głąbska. D., Dietoterapia, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2015

Grzymisławski, M., (red.), Dietetyka kliniczna, PZWL Wydawnictwo lekarskie, Warszawa 2020

Pitchford, P., Odżywianie dla zdrowia, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź, 2010

Cabot, S., Zdrowe jelita to zdrowe ciało, Wydawnictwo Mada, Warszawa, 2015

Whitlock, C., Temple, N., Poznaj swoje bakterie, Insignis Media, Kraków 2019

Myers, A., Możesz wyleczyć choroby autoimmunologiczne, Wydawnictwo Vital, Białystok 2020

Michalsen, A., Zamień leczenie na jedzenia, MUZA, Warszawa 2020

Triaire, A., Zdrowie na talerzu, Wydawnictwo KDC, Warszawa, 2009

Junger, A., Dieta oczyszczająca jelita, Laurum, Warszawa, 2015

Sullivan, B., Więcej niż DNA. Geny, drobnoustroje i osobliwe moce, decydujące o tym, jacy jesteśmy, Burda Media Polska Sp. z.o.o, Warszawa 2020

Pitchford, P., Odżywianie dla zdrowia, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2019

Czasopismo „O czym lekarze ci nie powiedzą” – numery: 8/2020; 7/2019; 6/2019

Chopra, D., Tanzi, R.E., Uzdrów sam siebie, Helion SA, Gliwice 2019

17.  Mayer E., Twój drugi mózg, JK Wydawnictwo, Łódź 2020

18.   Junger A., Dieta oczyszczająca jelit, MT Biznes, Warszawa 2015

19.  Pedre V., Szczęśliwe jelita, Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2019

20.  Vollmer, J.B., Zdrowe jelita zdrowe życie, Vital, Białystok, 2017